Rối Loạn Lipid Máu: Nguyên Nhân và Cách Phòng Ngừa
Rối loạn lipid máu là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của các bệnh lý tim mạch, bao gồm bệnh mạch vành, đột quỵ, và bệnh động mạch ngoại biên Theo ACC/AHA 2018 Guidelines on the Management of Blood Cholesterol. Tuy nhiên, không giống như tuổi tác hay giới tính, đây là một yếu tố nguy cơ hoàn toàn có thể thay đổi được. Việc hiểu rõ những nguyên nhân gây rối loạn lipid máu để dự phòng và điều chỉnh là một cách phòng tránh bệnh tật, đảm bảo chất lượng sống và kéo dài tuổi thọ.
1. Rối Loạn Lipid Máu Nguyên Phát
Các yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong việc gây ra rối loạn lipid máu nguyên phát, bao gồm:
- Tăng lipid máu gia đình kết hợp (Familial combined hyperlipidemia): Đây là một rối loạn di truyền phổ biến, gây tăng cholesterol và/hoặc triglycerides.
- Đột biến trong gen của lipoprotein LDL: Các đột biến này ảnh hưởng đến khả năng loại bỏ LDL-cholesterol (cholesterol xấu) khỏi máu.
- Tăng triglycerid máu gia đình (Familial hypertriglyceridemia): Rối loạn này gây tăng cao nồng độ triglycerides trong máu.
- Tăng lipid máu gia đình đồng hợp tử hoặc đa gen: Đây là một tình trạng nghiêm trọng, gây tăng cholesterol rất cao từ khi còn nhỏ.
Các bệnh nhân bị rối loạn lipid máu nguyên phát chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng, thường được phát hiện từ trước lứa tuổi thiếu niên, và trong gia đình có nhiều người mắc bệnh cùng lúc. Đây là yếu tố gây ra nhiều bệnh lý tim mạch nặng nề từ rất sớm, làm giảm tuổi thọ.
2. Rối Loạn Lipid Máu Thứ Phát
Rối loạn lipid máu thứ phát là do yếu tố lối sống hoặc các điều kiện y tế ảnh hưởng đến mức lipid trong máu. Đây là dạng rối loạn lipid máu gặp phổ biến trong đời sống, tỷ lệ ngày càng tăng và có xu hướng trẻ hóa.
2.1. Chế Độ Ăn Uống
Con đường tổng hợp ra những chất béo trong máu có đến 1/4 có nguồn gốc từ chế độ ăn uống. Do đó, đây là yếu tố hàng đầu dẫn đến bệnh lý tăng mỡ máu. Trong đó:
- Chất béo bão hòa: Ăn nhiều chất béo bão hòa như mỡ, nội tạng động vật có thể làm tăng đáng kể mức cholesterol trong máu.
- Chất béo chuyển hóa: Chất béo chuyển hóa được tìm thấy trong một số bánh quy, bánh nướng cũng gây hại tương tự.
- Thực phẩm giàu cholesterol: Các thực phẩm giàu cholesterol, chẳng hạn như thịt đỏ và các sản phẩm từ sữa có chất béo cũng sẽ làm tăng cholesterol toàn phần.
Vì vậy, việc thực hiện chế độ ăn kiểm soát lipid máu là điều kiện tiên quyết để giảm mỡ máu. Cụ thể:
- Giảm tiêu thụ các chất béo không lành mạnh: Hạn chế chất béo có trong thịt đỏ, các sản phẩm sữa nguyên chất béo, nội tạng động vật, trứng lộn, hải sản…
- Bổ sung rau xanh, các loại ngũ cốc, trái cây: Chế độ ăn uống giàu chất xơ và vitamin không chỉ giúp hạ mỡ máu mà còn phòng tránh các bệnh lý tim mạch.
2.2. Thừa Cân - Béo Phì
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 trở lên có nguy cơ cao bị rối loạn lipid máu Tham khảo: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Không chỉ như thế, nếu người có chu vi vòng eo lớn, nguy cơ rối loạn lipid máu cũng sẽ tăng lên:
- Nam: Chu vi vòng eo từ 102 cm trở lên.
- Nữ: Chu vi vòng eo từ 89 cm trở lên.
Như vậy, song song với xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, cần phải chú ý duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh. Hình thành thói quen đo cân nặng mỗi ngày để tìm cách giảm cân khi phát hiện thừa cân.
2.3. Lối Sống Thụ Động
Rất dễ nhận thấy những người tích cực, năng động thường không chỉ có thân hình thon gọn mà còn ít mắc các bệnh lý tim mạch hơn so với những người lười vận động, hiếm khi tập thể dục. Thật vậy, vận động thường xuyên giúp tăng cường HDL-cholesterol (cholesterol tốt). Do đó, nếu ít vận động, nguy cơ bị rối loạn lipid máu sẽ tăng lên.
Để hạn chế mỡ trong máu một cách hiệu quả, ngoài việc kiêng ăn, việc luyện tập thể lực cũng đóng vai trò quan trọng. Nhu cầu di chuyển sẽ giúp tiêu thụ năng lượng, đốt cháy các sản phẩm chuyển hóa lipid dư thừa, tránh lắng đọng trong máu.
2.4. Hút Thuốc Lá
Khói thuốc lá là tập hợp của hơn 7000 loại chất hóa học, trong đó có rất nhiều chất độc hại cho cơ thể Theo CDC - Centers for Disease Control and Prevention. Khói thuốc lá làm xáo trộn các quá trình chuyển hóa, sinh ra nhiều độc chất thay vì những sản phẩm có lợi, làm giảm mức HDL-cholesterol trong máu. Hơn nữa, khi hút thuốc lá, hệ tim mạch là cơ quan chịu tổn thương nhiều nhất. Khói thuốc lá làm hỏng các thành mạch máu, làm cho LDL-cholesterol dư thừa tích tụ, càng gây xơ vữa mạch máu.
Hơn thế nữa, mối nguy hại đến từ thuốc lá không chỉ ảnh hưởng trên cá nhân người hút thuốc mà cả những người xung quanh hít phải khói thuốc, đặc biệt là người già và trẻ em. Vì thế, cần kiên quyết từ bỏ thuốc lá, nhằm giữ gìn sức khỏe bản thân cũng như bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
2.5. Tuổi Tác
Khi tuổi càng cao, các hoạt động sống của cơ thể giảm dần, nhu cầu năng lượng ít hơn trước. Do đó, chuyển hóa lipid cũng có sự thay đổi đáng kể. Cơ thể sẽ chú trọng vào việc tăng cường quá trình dự trữ hơn quá trình thoái giáng tạo năng lượng, từ đó, lipid sẽ ứ đọng lại trong máu, mô và cơ quan.
Như vậy, mặc dù tuổi tác là một yếu tố nguy cơ không thể thay đổi của rối loạn lipid máu, nhưng nếu biết cách hạn chế được các yếu tố gây tăng mỡ máu khác sẽ phần nào giúp nồng độ lipid ổn định được theo thời gian.
2.6. Do Các Bệnh Lý Chuyển Hóa Khác
Các bệnh lý có ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa trong cơ thể như bệnh tiểu đường, bệnh thận mạn, suy giáp… đều có thể ảnh hưởng đến các con đường chuyển hóa lipid máu. Đôi khi, xét nghiệm thấy mỡ máu tăng cao lại là dấu hiệu chỉ điểm cho những bệnh lý nêu trên.
Trong các tình huống này, điều trị bằng các thuốc hạ lipid máu là cần thiết, nhưng mấu chốt là điều trị bệnh nguyên. Do đó, cần phải tích cực tìm kiếm nguyên nhân nếu thấy nồng độ lipid tăng cao trên các bệnh nhân tuổi đời còn trẻ. Khi điều chỉnh các chuyển hóa này trở về ổn định, rối loạn lipid máu cũng phần nào cải thiện.
Kết luận: Trên đây là những nguyên nhân thường gặp gây rối loạn lipid máu mà mỗi cá nhân đều có thể tự nhận thấy và điều chỉnh. Dựa vào đó, chúng ta có thể tự xây dựng lối sống lành mạnh cho mình để có một sức khỏe tim mạch lý tưởng.