Chức năng và các yếu tố đảm bảo hoạt động của hệ tuần hoàn
Hệ tuần hoàn là một mạng lưới phức tạp và quan trọng, đảm bảo sự sống của cơ thể. Để hệ tuần hoàn hoạt động trơn tru, cần có sự phối hợp nhịp nhàng của ba yếu tố chính: thể tích tuần hoàn, hệ mạch và tim. Bất kỳ sự thay đổi nào ở một trong các yếu tố này đều có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng của hệ tuần hoàn, thậm chí đe dọa tính mạng.
1. Chức năng của hệ tuần hoàn
Hệ tuần hoàn, còn gọi là hệ tim mạch, là một hệ thống phức tạp bao gồm tim, mạch máu (động mạch, tĩnh mạch và mao mạch) và máu. Hệ tuần hoàn đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng, có thể kể đến như:
- Vận chuyển chất dinh dưỡng và oxy đến tế bào: Máu mang oxy từ phổi và chất dinh dưỡng từ hệ tiêu hóa đến tất cả các tế bào trong cơ thể, cung cấp năng lượng cho hoạt động sống.
- Loại bỏ chất thải từ tế bào: Máu thu gom CO2 và các chất thải khác từ tế bào và vận chuyển chúng đến các cơ quan bài tiết như phổi và thận để loại bỏ ra khỏi cơ thể.
- Hỗ trợ hệ miễn dịch chống lại nhiễm trùng: Máu chứa các tế bào miễn dịch (bạch cầu) có vai trò phát hiện và tiêu diệt các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, virus.
- Vận chuyển hormone đến cơ quan đích: Hormone được sản xuất bởi các tuyến nội tiết và được vận chuyển qua máu đến các cơ quan đích để điều chỉnh các chức năng sinh lý.
- Điều hòa thân nhiệt, ổn định độ pH và duy trì cân bằng nội môi: Máu giúp phân phối nhiệt đều khắp cơ thể, duy trì nhiệt độ ổn định. Nó cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh độ pH và duy trì sự cân bằng các chất điện giải và các yếu tố khác trong cơ thể.
Hệ tuần hoàn bao gồm hai vòng tuần hoàn chính, phối hợp nhịp nhàng để đảm bảo máu lưu thông liên tục:
- Vòng tuần hoàn phổi (tuần hoàn nhỏ): Máu nghèo oxy từ tim phải (tâm thất phải) được bơm lên phổi thông qua động mạch phổi. Tại phổi, máu giải phóng CO2 và hấp thụ oxy, sau đó trở về tim trái (tâm nhĩ trái) thông qua tĩnh mạch phổi.
- Vòng tuần hoàn hệ thống (tuần hoàn lớn): Máu giàu oxy từ tim trái (tâm thất trái) được bơm đi khắp cơ thể thông qua động mạch chủ. Máu cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho tế bào, đồng thời thu gom CO2 và chất thải. Sau đó, máu trở về tim phải (tâm nhĩ phải) thông qua tĩnh mạch chủ trên và tĩnh mạch chủ dưới.
Chức năng của hệ tuần hoàn vô cùng quan trọng đối với sự sống. Để đảm bảo các chức năng này được thực hiện một cách hiệu quả, cần có sự phối hợp nhịp nhàng của các yếu tố quan trọng, giúp duy trì và vận hành hệ thống tuần hoàn một cách tốt nhất.
2. Các yếu tố đảm bảo chức năng hệ tuần hoàn
Để hệ tuần hoàn hoạt động hiệu quả và đảm bảo các chức năng quan trọng, cần có sự phối hợp nhịp nhàng của ba yếu tố chính:
2.1. Thể tích tuần hoàn
Thể tích tuần hoàn, hay còn gọi là lượng máu trong cơ thể, đóng vai trò then chốt trong việc vận chuyển oxy, chất dinh dưỡng và loại bỏ chất thải. Lượng máu này đảm bảo rằng các tế bào trong cơ thể nhận đủ oxy và chất dinh dưỡng cần thiết để hoạt động, đồng thời loại bỏ các chất thải độc hại.
Giảm thể tích tuần hoàn có thể dẫn đến sốc giảm thể tích (hypovolemic shock), một tình trạng nguy hiểm đến tính mạng do suy tuần hoàn, khiến cho việc cung cấp oxy không đủ để đáp ứng nhu cầu trao đổi chất của tế bào, gây ra tình trạng thiếu oxy tế bào và mô [^1^].
- Nguyên nhân giảm thể tích tuần hoàn:
- Mất nước: Do tiêu chảy, nôn mửa, đổ mồ hôi quá nhiều, hoặc không uống đủ nước.
- Mất máu: Do chấn thương, phẫu thuật, hoặc chảy máu đường tiêu hóa.
- Sốt cao.
- Xử trí:
- Bù dịch bằng đường uống (nếu tình trạng mất nước nhẹ).
- Truyền tĩnh mạch (nếu tình trạng mất nước nghiêm trọng hoặc không thể uống được).
2.2. Tim
Tim là một cơ quan quan trọng, có chức năng bơm máu đi khắp cơ thể. Tim là một khối cơ rỗng nằm trong lồng ngực, có trục lệch trái, trọng lượng tim khoảng 300 gram. Tim được chia thành bốn buồng: hai tâm nhĩ (nhĩ phải và nhĩ trái) và hai tâm thất (thất phải và thất trái).
- Cấu tạo:
- Tâm nhĩ: Thành mỏng, nhận máu từ tĩnh mạch và đưa xuống tâm thất.
- Tâm thất: Thành dày, bơm máu vào động mạch với áp lực cao. Thành tâm thất trái dày hơn tâm thất phải vì cần tạo áp lực lớn hơn để bơm máu đi khắp cơ thể.
- Vách liên nhĩ: Ngăn cách hai tâm nhĩ.
- Vách liên thất: Ngăn cách hai tâm thất.
- Van tim: Đảm bảo máu chảy theo một chiều:
- Van hai lá (van nhĩ thất trái): Ngăn cách tâm nhĩ trái và tâm thất trái.
- Van ba lá (van nhĩ thất phải): Ngăn cách tâm nhĩ phải và tâm thất phải.
- Van động mạch chủ: Ngăn cách tâm thất trái và động mạch chủ.
- Van động mạch phổi: Ngăn cách tâm thất phải và động mạch phổi.
- Hoạt động: Tim hoạt động tự động, được điều hòa bởi hệ thần kinh thực vật và được nuôi dưỡng bởi hệ thống động mạch vành. Tim co bóp tạo áp lực đẩy máu vào động mạch, từ đó đi nuôi dưỡng cơ thể.
2.3. Hệ mạch
Hệ mạch là một mạng lưới các ống dẫn máu, có chức năng vận chuyển máu từ tim đến cơ quan và ngược lại. Hệ mạch bao gồm:
- Động mạch: Vận chuyển máu giàu oxy từ tim đến các cơ quan dưới áp suất cao. Thành động mạch có cấu tạo gồm ba lớp cơ chắc khỏe và có khả năng co giãn để tạo áp lực đẩy máu lưu thông.
- Huyết áp động mạch: Áp suất máu trong động mạch, là kết quả của hai lực đối lập: lực đẩy máu của tim và lực cản của thành động mạch. Huyết áp động mạch cần duy trì ổn định để đảm bảo máu đến nuôi dưỡng các cơ quan. Huyết áp quá thấp có thể dẫn đến thiếu máu nuôi cơ quan, còn huyết áp quá cao có thể gây tổn thương thành mạch, thậm chí vỡ mạch máu.
- Tiểu động mạch: Các nhánh nhỏ của động mạch, có chức năng điều chỉnh lượng máu đến mao mạch tùy theo nhu cầu của cơ quan.
- Mao mạch: Các mạch máu nhỏ nhất, có thành mỏng và cho phép trao đổi chất dinh dưỡng, khí và hormone giữa máu và mô.
- Tiểu tĩnh mạch: Thu gom máu từ mao mạch.
- Tĩnh mạch: Vận chuyển máu nghèo oxy từ các cơ quan trở về tim. Thành tĩnh mạch mỏng hơn và dễ giãn rộng hơn so với động mạch. Tĩnh mạch có van để đảm bảo máu chảy một chiều về tim, ngăn không cho máu chảy ngược xuống.
Như vậy, để đảm bảo chức năng tuần hoàn, cần có sự phối hợp nhịp nhàng của ba yếu tố quan trọng: tim, hệ mạch và thể tích tuần hoàn. Một sự thay đổi bất thường ở một trong ba yếu tố này đều có thể gây ra sự suy giảm chức năng của hệ tuần hoàn, có thể nguy hiểm đến tính mạng.
Nguồn tham khảo: Hội Tim học Việt Nam và các nguồn tin cậy khác như acc.org, ahajournals.org
[^1^]: Medscape. Hypovolemic Shock. https://emedicine.medscape.com/article/760748-overview