Đau Bụng Ở Người Già: Nguyên Nhân, Khó Khăn Chẩn Đoán và Các Bệnh Thường Gặp
Khi tuổi cao, các chức năng sinh lý của cơ thể dần suy giảm, kéo theo đó là sức đề kháng cũng yếu đi. Điều này tạo điều kiện cho nhiều bệnh tật phát sinh, và đau bụng là một triệu chứng thường gặp ở người cao tuổi. Cường độ của cơn đau có thể dao động từ nhẹ, âm ỉ đến dữ dội, khiến người bệnh phải nhập viện cấp cứu. Việc xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời là vô cùng quan trọng để bảo vệ sức khỏe người cao tuổi.
1. Các Trường Hợp Đau Bụng Thường Gặp Ở Người Già
Có nhiều nguyên nhân gây ra đau bụng ở người già, và chúng có thể được chia thành ba nhóm chính:
- Đau bụng do viêm: Các bệnh lý viêm nhiễm ở đường tiêu hóa như viêm ruột thừa, viêm túi mật, viêm đại tràng có thể gây ra những cơn đau bụng khó chịu.
- Đau bụng do căng hoặc giãn của một cơ quan: Tình trạng tắc nghẽn đường tiêu hóa, ví dụ như tắc ruột do u hoặc xoắn ruột, tắc đường mật do sỏi, hoặc gan sưng do viêm, đều có thể dẫn đến đau bụng.
- Đau bụng do thiếu máu nuôi: Khi lưu lượng máu đến các cơ quan trong ổ bụng bị giảm, ví dụ như trong viêm đại tràng thiếu máu hoặc nhồi máu mạc treo ruột, có thể gây ra những cơn đau dữ dội.
- Các trường hợp khác: Đôi khi, đau bụng không thuộc vào bất kỳ nhóm nguyên nhân nào kể trên, ví dụ như hội chứng ruột kích thích (IBS). IBS là một rối loạn chức năng tiêu hóa gây ra đau bụng, đầy hơi, và thay đổi thói quen đi tiêu, nhưng không có tổn thương thực thể nào trong đường ruột [^1].
Một số bệnh đau bụng thường gặp ở người cao tuổi:
1.1. Táo Bón
Táo bón là một vấn đề tiêu hóa rất thường gặp ở người cao tuổi. Bệnh nhân thường được chẩn đoán táo bón khi số lần đi tiêu ít hơn 3 lần trong một tuần, hoặc khi đi tiêu gặp nhiều khó khăn, phân cứng, và đôi khi kèm theo đau bụng dưới. Táo bón có thể do nhiều nguyên nhân gây ra, bao gồm chế độ ăn uống thiếu chất xơ, ít vận động, tác dụng phụ của thuốc, hoặc các bệnh lý khác [^2].
Táo bón tuy không gây nguy hiểm đến tính mạng, nhưng lại ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Theo thời gian, những người bị táo bón mạn tính có nguy cơ cao mắc các bệnh như trĩ, viêm đại tràng mạn tính, và thậm chí là ung thư đại tràng [^3].
1.2. Chứng Đầy Bụng Khó Tiêu
Khó tiêu là cảm giác khó chịu ở bụng sau khi ăn. Nó có thể biểu hiện bằng cảm giác không thoải mái ở phần bụng trên hoặc sau xương ức, thường xuất hiện sau khi ăn một loại thức ăn cụ thể, đặc biệt là đồ ăn chứa nhiều chất béo và đạm. Ngoài ra, người bệnh có thể cảm thấy ợ hơi nhiều và có vị chua trong miệng, thường xuất hiện trong một vài giờ sau khi ăn.
Ở người già và những người mắc bệnh tim, đau bụng do khó tiêu xuất hiện khi gắng sức hoặc căng thẳng có thể là một dấu hiệu đáng lo ngại. Đôi khi rất khó để phân biệt giữa cơn đau thắt ngực (do thiếu máu cơ tim) và chứng khó tiêu. Nếu cơn đau lan lên quai hàm hoặc xuống cánh tay trái, thì đó có thể là cơn đau thắt ngực. Nếu cơn đau mất đi nhanh chóng, bạn nên đến khám bác sĩ để được chẩn đoán chính xác. Nếu cơn đau không dịu đi và bạn cảm thấy rất khó chịu, hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.
1.3. Sỏi Mật
Nguy cơ bị sỏi túi mật tăng lên theo tuổi tác. Do đó, người già là đối tượng thường phải phẫu thuật cắt bỏ túi mật nhất. Sỏi mật có thể gây ra nhiều triệu chứng khác nhau, từ không có triệu chứng gì đến những cơn đau dữ dội.
Triệu chứng điển hình của sỏi mật là đau bụng đột ngột, dữ dội ở vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị lệch sang phải, lan lên vai phải hoặc sau lưng. Cơn đau có thể khiến người bệnh lăn lộn trên giường, hoặc thậm chí không dám thở mạnh. Trong trường hợp không điển hình, đau chỉ âm ỉ hoặc tức nặng ở hạ sườn phải hoặc vùng thượng vị lệch phải, lan lên ngực, rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý dạ dày.
Nếu có nhiễm trùng đường mật, người bệnh sẽ xuất hiện sốt cao, có thể kèm theo rét run, nhưng đôi khi chỉ sốt nhẹ. Sốt thường đi kèm với đau, và có thể kéo dài, đặc biệt là ở người cao tuổi, sức yếu do phản xạ kém. Khi đường mật bị tắc nghẽn (do sỏi hoặc các nguyên nhân khác), người bệnh sẽ bị vàng da và niêm mạc (lưỡi, mắt…). Vàng da là do bilirubin (một chất được tạo ra khi gan phá vỡ các tế bào hồng cầu cũ) tích tụ trong máu.
1.4. Tắc Ruột
Tắc ruột là tình trạng mà thức ăn hoặc dịch tiêu hóa không thể di chuyển qua ruột một cách bình thường. Tắc ruột thường xảy ra ở người già bị mất răng nên giảm sức nhai, người đã phẫu thuật cắt bỏ dạ dày, hoặc người mắc bệnh viêm tụy mạn tính, làm giảm khả năng tiêu hóa thức ăn [^4].
Ngoài ra, tắc ruột cũng có thể gặp ở người cao tuổi hay bị táo bón, người ăn thức ăn cứng, dai như gân bò, sụn hoặc ăn trái cây như vải, táo mà nuốt luôn cả hạt. Thức ăn không được nhai kỹ, hạt trái cây khi vào đường tiêu hóa sẽ tạo thành nhân để các thực phẩm khó tiêu khác có nhiều xơ, sợi bám dính vào và vón lại thành nhiều cục, gây tắc ruột.
2. Tại Sao Bệnh Đau Bụng Ở Người Cao Tuổi Lại Khó Chẩn Đoán?
Ngày nay, có nhiều phương tiện chẩn đoán hiện đại có thể giúp xác định nguyên nhân gây đau bụng nhanh chóng và chính xác. Tuy nhiên, việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây ra đau bụng ở người già vẫn còn nhiều khó khăn và thách thức do những nguyên nhân sau:
2.1. Triệu Chứng Bệnh Không Điển Hình
Trong ổ bụng có rất nhiều cơ quan, và các cơ quan này nằm gần nhau, do đó các triệu chứng đau có thể gần giống nhau. Điều này gây khó khăn cho việc xác định chính xác cơ quan nào đang bị bệnh. Việc chẩn đoán chính xác đòi hỏi phải có kỹ năng thăm khám lâm sàng tốt của bác sĩ, kết hợp với việc sử dụng đúng các công cụ chẩn đoán cận lâm sàng (như xét nghiệm máu, siêu âm, chụp X-quang, chụp CT scan…).
2.2. Thay Đổi Hệ Tiêu Hóa
Người già thường gặp khó khăn trong việc nhai và nuốt thức ăn do hậu quả của việc thiếu nước uống có fluor cũng như ít được chăm sóc răng miệng kỹ lưỡng từ khi còn trẻ. Các vấn đề như viêm lợi, bệnh quanh răng, rụng răng, và tăng cảm giác răng trở nên rất phổ biến.
Ngoài ra, người già còn bị giảm nhu động thực quản, làm chậm quá trình vận chuyển thức ăn qua ống tiêu hóa, dẫn đến việc phải nhai lâu hơn và ăn chậm hơn. Nhu động ruột cũng giảm, làm giảm tiết dịch vị dạ dày, gây giảm hấp thu chất dinh dưỡng. Một số giá trị xét nghiệm liên quan đến chức năng hệ tiêu hóa cũng thay đổi theo tuổi tác: Albumin toàn phần (phản ánh chức năng gan và tình trạng dinh dưỡng) giảm, enzyme ALT tăng, canxi máu giảm, đường máu và kali tăng.
Giảm nhu động của đại tràng cản trở thức ăn di chuyển trong phần còn lại của ống tiêu hóa và đi ra ngoài cơ thể. Tăng thời gian lưu thông của khối thức ăn trong ruột làm tái hấp thu nước nhiều hơn, dẫn đến tỉ lệ táo bón gia tăng ở người cao tuổi.
Một khó khăn khác trong chẩn đoán đau bụng ở người già là vị trí đau có thể không tương ứng với vị trí của cơ quan bị bệnh. Ví dụ, trong trường hợp viêm ruột thừa, người bệnh thường đau ở vùng bụng dưới bên phải. Tuy nhiên, ở người già, có thể gặp các trường hợp đau ở vùng bụng 1/4 trên bên phải do ruột thừa nằm dưới gan, đau ở hông lưng phải do ruột thừa sau manh tràng, đau ở bụng dưới do ruột thừa nằm ở tiểu khung, đau ở giữa bụng do ruột thừa dài có đầu ruột thừa thay đổi vị trí bất thường, và thậm chí biểu hiện đau bụng bên trái do xảy ra ở bệnh nhân đảo ngược phủ tạng…
Mặt khác, biểu hiện đau ở bụng 1/4 dưới phải nhưng có thể không do viêm ruột thừa mà do viêm manh tràng, viêm hồi tràng, viêm túi thừa vùng manh tràng, viêm túi thừa ruột non, viêm hạch mạc treo ruột, xoắn bờm mỡ trong ổ bụng, viêm nhiễm vùng vòi dẫn trứng…
Những bệnh nhân lớn tuổi và người sử dụng thuốc corticoid có thể có ít hoặc không đau bụng khi bị viêm. Kết quả xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh không phải luôn cho kết quả bất thường. Bệnh có thể biểu hiện giống một bệnh khác: triệu chứng viêm ruột thừa điển hình có thể nhầm với viêm túi thừa manh tràng. Các đặc điểm của đau bụng có thể bị thay đổi: đau bụng do viêm tụy cấp bắt đầu thường khu trú ở vùng trên rốn, nhưng sau đó có thể lan khắp ổ bụng.
XEM THÊM:
- Đau bụng giun khác gì đau bụng thông thường?
- Phân biệt đau bụng kinh và đau bụng do có thai
- Đau bụng quanh rốn có phải là đau do giun?
[^1]: Hội chứng ruột kích thích (IBS): https://www.medscape.com/viewarticle/916344 [^2]: Táo bón ở người lớn tuổi: https://www.kcb.vn/bai-viet/tao-bon-o-nguoi-lon-tuoi [^3]: Biến chứng của táo bón mạn tính: https://www.vnah.org.vn/benh-tri/bien-chung-cua-tao-bon-keo-dai [^4]: Tắc ruột ở người lớn tuổi: https://timmachhoc.com/tac-ruot-o-nguoi-lon-tuoi/